Cybersyn: Чили эдийн засгаа телексээр удирдах гэж оролдсон нь

Товч дүн

• Юу вэ1971–1973 онд Чилийн төрийн үйлдвэрүүдийг кибернетикийн зарчмаар удирдахыг оролдсон төсөл. Үйлдвэрлэлийг өсгөж чадаагүй ч телекс сүлжээ нь хоёр удаагийн улс орон даяарх ажил хаялтыг даван туулахад засгийн газарт тусалсан.
• Юу бүтээсэнТелекс сүлжээ, хазайлт илрүүлэх программ, эдийн засгийн симуляц, удирдлагын өрөө. Бүгд ганц mainframe дээр, агуулахад хэвтэж байсан 400 телекс аппаратаар ажилласан.
• ТөлөвлөлтЗХУ-ын маягийн төвлөрсөн төлөвлөгөө биш, «онцгой тохиолдлоор удирдах» давхарга байхаар зохион бүтээсэн. Гэвч ашиглагч нь болох CORFO төвлөрүүлэхийг зорьж байв.
• Юу алдсанАнхааруулга 2 долоо хоног хоцордог, өгөгдөл илгээгчид юу ч буцааж өгдөггүй, ажилчдын оролцоо цаасан дээр, удирдлагын өрөөг шийдвэрт хэзээ ч ашиглаагүй. 1973 оны 9-р сарын 11-ний эргэлтээр бүх зүйл зогссон.
• СургамжТехнологийг байгууллагын өөрчлөлттэй хамт зохион бүтээх ёстой. Үгүй бол яг ижил систем огт өөр зорилгод үйлчилнэ.

01Ном ба зохиогч

Eden Medina, Cybernetic Revolutionaries: Technology and Politics in Allende's Chile (MIT Press, 2011). Зохиогч нь технологийн түүхч бөгөөд номыг бичих үедээ Индианагийн их сургуулийн Informatics and Computing сургуульд ажиллаж байжээ.

Медина Ливерпүүлийн John Moores их сургууль дахь Стаффорд Бирийн архив, Чилийн оролцогчидтой хийсэн ярилцлага, тухайн үеийн хэвлэлд тулгуурлажээ. Ном ~85 мянган үгийн үндсэн текст, ~27 мянган үгийн тайлбартай. Бүлгүүд он дарааллаар явна: кибернетик ба социализм, Бирийг урьсан нь, сүлжээний дизайн, барилт, 1972 оны 10-р сарын ажил хаялт, олон нийтийн шүүмж ба эргэлт, дүгнэлт, өв.

02Түүхэн нөхцөл

Альендегийн засгийн газар аж үйлдвэрийг маш хурдан улсын мэдэлд шилжүүлсэн ч тэдгээрийг удирдах хүн, мэдээлэл, компьютер дутагдаж байв. Cybersyn энэ хоосон зайг нөхөхөөр гарсан.

Улс төр

• Сальвадор Альенде 1970 онд 1.3%-ийн зөрүүтэй ялж, ардчиллаар сонгогдсон анхны социалист ерөнхийлөгч болсон. (Intro, бүлэг 2)
• «Чилийн замаар социализм» гэдэг нь сонгууль, иргэний эрх чөлөө, хуулийн засаглалыг хадгалангаа гадаадын компани, олигархийн өмчийг улсын мэдэлд шилжүүлэх бодлого байв.
• Анхны жилд бодит цалин дунджаар 30%, ДНБ 7.7%, аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл 13.7% өссөн. Гэвч гадаад валютын нөөц 1970 оны $343 саяас 1971 оны эцэст $32.3 сая болж унасан. (бүлэг 2)
• АНУ сөрөг хүчин, хэвлэлийг санхүүжүүлж, зээлийн хаалт тогтоосон («ил бус хаалт»). Үүнээс болж сэлбэг, түүхий эд дутагдсан. (Intro)

Эдийн засгийн бүтэц

• 1971 оны эцэст бүх том уул уурхай, 68 гол үйлдвэр төрийн мэдэлд шилжсэн.
• Үйлдвэрийн хөгжлийн агентлаг CORFO 150 гаруй аж ахуйн нэгжийг хариуцах болж, тэдний дунд улсын хамгийн том 20 компанийн 12 нь байв. 1973 оны 9-р сар гэхэд төрийн салбар 400 гаруй аж ахуйн нэгжтэй болсон. (бүлэг 2)
• Нийгэмчлэгдсэн үйлдвэрүүдийн 25% хүрэхгүй нь засгийн газрын жагсаалтад байсан, үлдсэнийг ажилчид доороос эзэлж авсан. Төлөвлөснөөс хурдан өссөн төрийн салбар удирдлагын чадамжаас хэтэрсэн.

Удирдлагын асуудал

1971 оны 5-р сард төр нэг дор 12 нэхмэлийн үйлдвэр авахад мэргэжлийн нэхмэлийн инженер ганцхан байжээ. Удирдагч (interventor)-уудыг эвслийн намууд хуваарилж томилдог байв. CORFO-гийн мэдээллийн асуулгууд хэт ерөнхий хариулт буцаадаг байсан. (бүлэг 2)

Чилийн компьютер хөршүүдээсээ 9–15 дахин цөөн байв

Компьютерийн тоо, 1970 он (бүлэг 2)

Чили

~50

Аргентин

445

Бразил

754

Хүмүүс

1971 оны 7-р сард CORFO-гийн техникийн ерөнхий менежер, 28 настай Fernando Flores Британийн удирдлагын кибернетикч Стаффорд Бирт захидал бичжээ. Бир тэр үед Британийн Operational Research нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч байсан, марксист биш, фабиан чиглэлийн социалист хүн. Тэр 1971 оны 11-р сарын 4-нд Сантьягод ирж, өдөрт $500-ийн хөлсөөр ажилласан. (бүлэг 1–2)

03Чилид юу хийсэн бэ

Cybersyn (испаниар SYNCO) нь төрийн үйлдвэрүүдийн өдөр тутмын үзүүлэлтийг телексээр цуглуулж, зөвхөн хэвийн бус хазайлтыг дээш дамжуулах систем байв.

Бүхэлдээ ганц mainframe дээр ажилласан. Медина үүнийг «a computer network that consisted of one computer» гэж онож тодорхойлсон (бүлэг 3).

Өдөр тутам хэрхэн ажилладаг байв

Үйлдвэр бүр ~10 гол үзүүлэлттэй байв: түүхий эд, бэлэн бүтээгдэхүүн, эрчим хүч, ажил тасалалт. Үзүүлэлт бүрт хэвийн муж, сэргэх хугацаа тогтоосон. Санхүүгийн өгөгдөл ороогүй. (бүлэг 3–4)

«Бодит цаг» гэдэг нь практикт өдөр тутмын хэмнэл байв. IBM 360/50 дээр бусад ажлын дараалалд зогсоод боловсруулалт 24–48 цаг болдог байсан тул дараа нь Burroughs 3500 руу шилжүүлсэн. (бүлэг 4)

Баг ба зардал

• Баг 1971 оны 11-р сард ~10 хүнтэй эхэлж, 1972 оны 3-р сард 35 хүнтэй болсон.
• Бир багаа өөрийн Viable System Model (VSM)-оор зохион байгуулсан: Flores нь System 5 (бодлого), Бир өөрөө System 4 (ирээдүй), төслийн зохицуулагч Raúl Espejo нь System 3 (өдөр тутмын удирдлага).
• Arthur Andersen-ийн £34,000-ийн үнийн саналыг Flores £19,000 болгож бууруулсан. CHECO-гийн прототип £2,500, Бирийн анхны гэрээ $10,000 байв. Нийт төсвийг номонд дурдаагүй. (бүлэг 3–4)

Он дараалал

1. 1970Альенде ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.
2. 1971 оны 5-р сарТөр нэг дор 12 нэхмэлийн үйлдвэр авав, нэхмэлийн инженер ганцхан.
3. 1971 оны 7-р сарFernando Flores Стаффорд Бирт захидал бичив.
4. 1971 оны 11-р сарын 4Бир Сантьягод ирэв, баг ~10 хүнтэй эхлэв.
5. 1972 оны 3-р сарБаг 35 хүнд хүрэв.
6. 1972 оны 7-р сар49 үйлдвэр телексээр холбогдож, Cyberstride 30 үзүүлэлт шалгаж эхлэв.
7. 1972 оны 10-р сарТээврийн эздийн ажил хаялт. Телекс сүлжээ засгийн газрын яаралтай удирдлагын суваг болов. 11-р сарын 2-нд дуусав.
8. 1972 оны 12-р сарын 30Альенде удирдлагын өрөөнд айлчлав.
9. 1973 оны 1-р сарOpsroom ажилладаг прототип болов. Flores санхүүгийн сайд болж төслөөс холдов. Британийн Observer «Чилийг компьютер удирдаж байна» гэж бичив.
10. 1973 оны 4-р сарБир «On Decybernation» тайландаа систем бүхэл биш, хэсгүүдийн цуглуулга болжээ гэж дүгнэв.
11. 1973 оны 5-р сарын 21Төрийн аж ахуйн нэгжийн 26.7% системд холбогдов.
12. 1973 оны 8-р сарХоёр дахь томоохон ажил хаялт.
13. 1973 оны 9-р сарын 11Цэргийн эргэлт. Төсөл зогсов.

04Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн талаар

Cybersyn ЗХУ-ын маягийн төвлөрсөн төлөвлөгөө байхаар зохион бүтээгдээгүй. Энэ нь төрийн үйлдвэрүүдийн дээр ажиллах, онцгой тохиолдлоор удирдах давхарга байв. Гэвч ашиглагч нь болох CORFO өөрөө төвлөрүүлэхийг зорьж байсан тул дизайн, бодит хэрэглээ хоёр байнга зөрж байв.

ЗХУ-тай харьцуулалт

Медина Gerovitch-ийн судалгаанд тулгуурлан ЗХУ-ын туршлагыг харьцуулжээ. ЗХУ 1960-аад онд зах зээлийг орлох гурван давхаргын сүлжээ төлөвлөсөн: арван мянган орон нутгийн төв, 30–50 хотын төв, Москвад нэг төв. Менежерүүд, хүнд суртал, зах зээлийн шинэчлэгчид, яамдын өрсөлдөөнөөс болж 1966–1970 онд хоорондоо холбогдоогүй 414 систем баригдаж, нэгдсэн сүлжээ хэзээ ч бүтээгүй. (бүлэг 2)

Бир ЗХУ-ын загварыг хүнд суртал ихтэй, хэт нарийн төвөгтэй, менежерүүд өгөгдөл хуурамчлахад эмзэг гэж үздэг байв.

Хожмын дүгнэлтүүд

• Эдийн засагч Серхио Битар (1986): засгийн газрын төв зах зээлийн өөрийгөө зохицуулах чадварыг орлох хэмжээнд хяналтын чадамжаа хурдан өсгөж чадаагүй. (Эпилог)
• Бир (1973): дэлхийн эдийн засаг капиталист байхад жижиг социалист улс амьд үлдэх боломжгүй. (бүлэг 6)
• Бир (1993): Зөвлөлтийн төлөвлөлт, Барууны олигархи хоёулаа нарийн төвөгтэй системийг хэт төвлөрүүлж удирддаг. (Эпилог)

05Ямар үр дүнд хүрсэн

Мединагийн ерөнхий дүгнэлт: Cybersyn үйлдвэрлэлийг өсгөж чадаагүй, харин телекс сүлжээ нь засгийн газарт хоёр улсын хэмжээний ажил хаялтыг даван туулахад тусалсан.

Үзүүлэлт	Утга	Хэзээ	Эх
Телексээр холбогдсон үйлдвэр	49 үйлдвэр, 8 салбарын хороо	1972 оны 7-р сарын эхэн	бүлэг 4
Загварчилсан аж ахуйн нэгж	48 нэгж, 23 үйлдвэр	1972 оны 9-р сарын эцэс	бүлэг 4
Cyberstride-ийн шалгадаг үзүүлэлт	30 → 74	1972 оны 7 → 11-р сар	бүлэг 4–5
Системд холбогдсон төрийн аж ахуйн нэгж	26.7% (салбарын орлогын тал)	1973 оны 5-р сарын 21	бүлэг 6
Улсын тайлангийн өгөгдлийн хоцрогдол	~6 сар → 2–3 хоног	1973 оны 9-р сар	бүлэг 6
Ажил хаялтын үеийн телекс мессеж	~2,000 / өдөр	1972 оны 10-р сар	бүлэг 5
Суурилуулсан телекс аппарат	99	1972 оны 10-р сараас өмнө	бүлэг 5

1972 оны 10-р сарын ажил хаялт

• Тээврийн эздийн ажил хаялт 12 мянгаас 40 мянган хүн хүртэл өсөж, улсын хүнсний тараалтыг зогсоохыг зорьсон.
• Flores, Mario Grandi нар 10-р сарын 15-ны шөнө телекс дээр суурилсан яаралтай удирдлагын сүлжээ зохион байгуулав. Ерөнхийлөгчийн ордонд ~35 хүнтэй төв, тээвэр, аж үйлдвэр, эрчим хүч, хүнсний тусдаа төвүүд ажиллав.
• Мэдээлэл дээш, шийдвэр доош хүнд суртлыг алгасаж урссан. Жишээ нь эрчим хүчний төв түлшний машинуудыг хянаж, эвдэрсэн машин бүрийн оронд өөрийг нь хуваарилж байв. Бичгээр үлддэг нь утсаар ярихаас илүү алдааг засахад тусалсан.
• Ажил хаялт 11-р сарын 2-нд цэргийнхэн засгийн газарт орсны дараа дууссан. (бүлэг 5)

1973 оны 8-р сарын ажил хаялт. Ажиллаж буй ачааны машин 10%-иас 30% болж өссөн, хүнсний хангамж хэвийн түвшний 50–70%-д барьж, түлшний тараалтын 90%-ийг машинуудын 65%-иар хийсэн. (бүлэг 6, Espejo-ийн тоо)

Үлдсэн өв

• Медина системийг техникийн хувьд биелэх боломжтой байсан гэж үздэг: ихэнх бүрэлдэхүүн нь цаг хугацаа байсан бол дуусах байв. (Дүгнэлт)
• Arthur Andersen-аас сурсан программын баримтжуулалт, тестийн сахилга ECOM-д дараагийн үед дамжсан. (бүлэг 4)
• Багийн гишүүд гадаадад ажлаа үргэлжлүүлсэн: Espejo VSM-ийн сурах бичиг бичиж, Колумбын Улсын аудитын газар VSM-ийг хэрэглэсэн. Flores мессежийг «хүсэлт», «амлалт» гэж ангилдаг «Coordinator» программ бүтээсэн нь workflow программын эх хэлбэрүүдийн нэг. (Эпилог)

06Юу алдсан бэ

Хамгийн том алдаа техникт биш байв. Систем инфляц, гадаад зээл, зэсийн үнэ, хар зах зэрэг улсын жинхэнэ асуудлуудтай холбогдоогүй, байгууллага түүнийг бүрэн хүлээж аваагүй. (Дүгнэлт)

Техник ба өгөгдөл

• Хурд хүрээгүй. Өгөгдлийг цуглуулж, боловсруулж, буцаахад 2 долоо хоногоос илүү хугацаа ордог байв. Цементийн үйлдвэрт нүүрс дутахад удирдагч өөрөө асуудлаа шийдсэнээс хэд хоногийн дараа Cybersyn-ийн анхааруулга ирсэн. (бүлэг 6)
• Гогцоо хаагдаагүй. Тайланг үйлдвэрүүдэд буцааж илгээдэггүй байсныг Espejo алдаа гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Үйлдвэрүүд өгөгдөл илгээхийн учрыг ойлгоогүй тул ECOM-ийн ажилтнууд утасдаж шахдаг байв. Benadof-ийн хэлснээр асуудал компьютерт биш, хүмүүст байсан. (бүлэг 6)
• Симуляц бүтэлгүйтсэн. CHECO-гийн аж үйлдвэрийн өгөгдөл 1 жил, макро өгөгдөл 2 жил хоцордог байв. Mario Grandi загварыг ойлголт өгөхөд хэрэгтэй ч тоон загварын хувьд бүтэлгүйтсэн гэж дүгнэсэн. (бүлэг 4)
• Хэт өөдрөг амлалт. Бир 1972 оны 10-р сар гэхэд эдийн засгийн гуравны хоёр систем дээр гарна гэж таамаглаж байсан ч 7-р сард дөнгөж 30 үзүүлэлт шалгагдаж байв. (бүлэг 4, 6)
• Opsroom-оос шийдвэр гараагүй. Өрөө 1973 оны 1-р сард ажилладаг прототип болсон ч CORFO ч, ажилчид ч шийдвэр гаргахдаа ашиглаагүй. (бүлэг 4, 6)

Байгууллага ба оролцоо

• Хамгаалагчаа алдсан. 1973 оны 1-р сард Flores санхүүгийн сайд болмогц төсөл улс төрийн дэмжлэггүй үлдэж, баг техникийн ба улс төрийн хоёр хэсэгт хуваагдсан. (бүлэг 5–6)
• Хэрэгслийг нь л авсан. CORFO телекс сүлжээг ашигласан ч байгууллагын өөрчлөлтийг хийгээгүй. Бир систем нэгдмэл бүхэл биш, хэсгүүдийн цуглуулга болжээ гэж дүгнэсэн. (бүлэг 6)
• Ажилчдын оролцоо цаасан дээр үлдсэн. Инженерүүд үйлдвэрийг удирдлагаар нь дамжуулан дээрээс доош загварчилсан, ажилчид оролцсон нотолгоо бага. 90 гаруй хуудастай загварчлалын гарын авлагыг их сургууль төгссөн инженерүүдэд зориулжээ. (бүлэг 4, 6)
• Хамгаалалт зөвхөн хүмүүсийн сайн дурд байсан. Үйлдвэрийн бие даасан байдал буюу засах хугацаа программд биш, ажилтны тухайн үеийн шийдвэрт тулгуурладаг байв. CORFO асуудлыг эхнээс нь харж байв. (бүлэг 6)

Дизайны далд таамаглал ба олон нийтийн дүр төрх

Opsroom-ийг эрэгтэйчүүдийн клуб шиг зохион бүтээж, гарыг эмэгтэй нарийн бичгийн даргын ажил гэж үзэн хассан. Дизайнер Bonsiepe хожим үүнийг хүлээн зөвшөөрсөн. Бир ажилчдыг нэгэн төрлийн бүлэг гэж үзэж, үйлдвэрчний эвлэл, намуудын хагарлыг анхаараагүй. (бүлэг 4–5, Дүгнэлт)

1973 оны 1-р сард Observer «Чилийг компьютер удирдаж байна», Чилийн Ercilla сэтгүүл «Big Brother» гэж бичжээ. Баруун, зүүн хоёр талын хэвлэл шүүмжилсэн. Чилийн хамтрагчид кибернетик эрх мэдлийг анхаарахгүй бол дарангуйллын хэрэгсэл болж болно гэж Бирт анхааруулж байв. (бүлэг 6)

07Сургамж

Технологид үнэт зүйлсийг суулгаж болно. Гэхдээ түүнийг тойрсон байгууллагын харилцааг хамт өөрчлөхгүй бол яг ижил систем тэс өөр зорилгод үйлчилнэ.Мединагийн гол санаа, бидний товчлол (Intro, Дүгнэлт)

Мединагийн сургамжууд

1. Техник, байгууллагыг хамт зохион бүтээ. Цөөн үзүүлэлт, сандал бүрт ижил товчлуур гэх мэт техникийн сонголт үнэт зүйлсийг илэрхийлдэг, гэхдээ дангаараа хангалтгүй.
2. Шинэ системийг тогтвортой барихаас өөрчлөх нь хялбар. Хэрэглэгчид системийг өөрсдийнхөөрөө тайлбарлаж ашигладаг тул түүний утга ашигладаг хүмүүсээс хамаарна. (бүлэг 6)
3. Энгийн технологиор нарийн систем бүтээж болно. Телекс, слайд проектор, гараар зурсан график, дунд зэргийн mainframe хангалттай байв.
4. Инноваци зөвхөн зах зээлийн өрсөлдөөнөөс гардаггүй. Төр, дэлхийн захаас тасарсан нөхцөл ч инновацид хүргэдэг.
5. Геополитик ямар технологи амьд үлдэхийг шийддэг. (Дүгнэлт)

Медина 2015 онд Kybernetes сэтгүүлд Cybersyn-ийг алгоритмаар зохицуулахын анхны жишээ гэж үзэж, таван сургамж нэмж гаргасан: төрийн үүрэг, хуучин технологийн үнэ цэнэ, нууцлал, алгоритмын ил тод байдал, цэвэр техникийн шийдлээс нийгэм-техникийн дизайн руу шилжих. (Өгүүллийн хураангуйд үндэслэв.)

Практик сургамж: алдаа бүрийн эсрэг

08Өнөөгийн нөхцөлд хэрхэн сайжруулан хэрэглэх вэ

Cybersyn-ийг зогсоосон техникийн хязгаарууд өнөөдөр бараг алга болсон. Харин Мединагийн нэрлэсэн байгууллагын, улс төрийн асуудлууд хэвээр байна. Тиймээс өнөөгийн хэрэглээний амжилтыг техник биш, засаглал ба хариуцлагын дизайн шийднэ.

Бүрэлдэхүүн бүрийн өнөөгийн хэлбэр

Төлөвлөлт ба зах зээлийн маргаан өнөөдөр

AI гарснаар энэ маргаан дахин сэргэсэн. Тал бүрийн гол аргументууд:

Маргааны гол цэг нь асуудал тооцооллын хүчин чадалд байна уу, эсвэл мэдлэг бий болгох, ашиг сонирхол, эрх мэдлийн асуудалд байна уу гэдэг. Cybersyn энэ маргааныг шийдэх хангалттай хугацаанд, тайван нөхцөлд ажиллаагүй. Харин аж ахуйн нэгж доторх болон төрийн үйлчилгээний хязгаарлагдмал хүрээнд түүний санаа одоо ч хэрэглэгдэж байна.

Өнөөгийн ижил төстэй системүүд

• Эстони, X-Road: 78,000 байгууллага, 3,800 гаруй цахим үйлчилгээ, жилд ~2.2 тэрбум гүйлгээ. Өгөгдөл бүр гарын үсэгтэй, бүртгэлтэй. (e-Estonia)
• Хятад, City Brain (Ханжоу, 2016): замын хөдөлгөөний хурд 15% нэмэгдсэн, 2019 онд 22 хотод ажиллаж байв. Хяналт тандалт, өгөгдөл алдагдах, сул хяналтын эрсдэл дурдагддаг. (Wikipedia)
• Алгоритмын удирдлага: OECD-ийн 2025 оны судалгаагаар АНУ-ын менежерүүдийн 90%, Европын 79%, Японы 40% нь дор хаяж нэг ийм хэрэгсэл ашигладаг, тэдний 28% нь хариуцлага тодорхойгүй байгааг санаа зовоосон. (OECD) ЕХ 2024 онд Platform Work Directive-ээр автомат шийдвэрийг хүн хянах, түүнд гомдол гаргах эрхийг тогтоосон. (BHRRC)
• Сонирхол дахин сэргэсэн: Евгений Морозов 2023 онд The Santiago Boys подкаст цуврал гаргасан. Мөн 2023 онд Сантьягод Opsroom-ийг бүтэн хэмжээгээр сэргээн босгосон бөгөөд энэ үзэсгэлэн 2026 оны 11-р сарын 27-нд Франкфуртад нээгдэнэ. (MIT News, WDC 2026)

Монголд

• Суурь бий. E-Mongolia 2020 онд ~180 үйлчилгээтэй эхэлж, 2024 оны 5-р сар гэхэд ~1,200 үйлчилгээ, 1.8 сая гаруй идэвхтэй хэрэглэгчтэй болсон. (Wikipedia) Төрийн мэдээлэл солилцооны ХУР системийг ашигласнаар банкны орон сууцны зээлийн бичиг баримт ~10-аас 2 болж буурсан. (datacenter.gov.mn)
• Нууцлалын суурь. Төрийн байгууллага иргэний мэдээллийг ашиглахад E-Mongolia тухайн иргэнд мэдэгддэг. Хүний тухай мэдээллийг хамгаалах хууль 2022 оны 5-р сараас хүчин төгөлдөр болсон. (News.MN) Энэ нь Мединагийн нууцлалын сургамжтай нийцдэг.
• Эрсдэл. 2024 онд бүртгэгдсэн 7,560 кибер гэмт хэргийн 83% нь залилан байсан, 2.3 сая иргэний мэдээлэл $700-оор зарагдсан гэж мэдээлэгдсэн. (AKIpress)
• Боломж. Төрийн өмчит компаниудын бодит цагийн тайлагналын систем олон нийтэд нээлттэй мэдээллээс олдсонгүй. Cybersyn маягийн санааг хэрэгжүүлэх хамгийн ойрын боломж энд байж магадгүй.

09Дүгнэлт

Cybersyn юуг баталсан, юуг батлаагүй вэ. Энгийн хэрэгслээр (телекс, дунд зэргийн mainframe, гараар зурсан слайд) хоёр жил хүрэхгүй хугацаанд улсын хэмжээний мэдээллийн сүлжээ барьж болохыг харуулсан. Хямралын үед тэр сүлжээ засгийн газарт харилцааны суваг болж ач тусаа өгсөн. Харин компьютерээр төлөвлөгөөт эдийн засаг ажиллах эсэхийг батлаагүй: үйлдвэрлэл өсөөгүй, систем бүрэн ажиллаж эхлээгүй, туршилт нь хямралын үед хэт богино явагдсан.

Бүтэлгүйтлийн гол шалтгаан технологид биш байв. Таван алдаа давхацсан: өгөгдөл илгээгчдэд үнэ цэнэ буцаагаагүй, анхааруулга асуудлаас удаан байсан, Opsroom дээр хэн юу шийдэх нь тодорхойгүй байсан, үйлдвэрийн бие даасан байдал программд биш хүмүүсийн сайн дурд байсан, төсөл нэг хамгаалагчаас хамаарсан. Эдгээр нь өнөөгийн дижитал шилжилтийн төслүүдэд ч давтагддаг алдаа.

Дизайны зорилго биш, ашиглагч байгууллагын хүч шийддэг. Бир системийг төвлөрлөөс хамгаалах зорилгоор бүтээсэн ч ашиглагч нь болох CORFO төвлөрүүлэхийг зорьж байсан бөгөөд хямралд Бир өөрөө ч дээрээс албадах замыг дэмжсэн. Бие даасан байдлыг хамгаалах бол сайн санаанд биш, эрх ба ажлын урсгалын дүрэмд суулгах ёстой.

Өнөөдөр хязгаар нь тооцоолол биш, итгэл ба хариуцлага. Сүлжээ, өгөгдөл, AI-ийн хязгаар бараг алга болсон. Үлдсэн асуулт нь хэн шийдэх, хэн хариуцах, хэн давж заалдах, хувийн мэдээлэл хэрхэн хамгаалагдах вэ гэдэг. Тиймээс Cybersyn-ийн санааг хэрэглэх хамгийн бодит хүрээ нь бүхэл эдийн засаг биш, аж ахуйн нэгж доторх болон төрийн үйлчилгээний хязгаарлагдмал процессууд юм.

Монголд суурь дэд бүтэц (E-Mongolia, ХУР) аль хэдийн бий, хувийн мэдээллийн хууль ч хүчин төгөлдөр болсон. Харин кибер аюулгүй байдлын эрсдэл өндөр байна. Эхлэх хамгийн ойрын боломж нь төрийн өмчит компаниудын тайлагнал байж болох юм.

---

—Эх сурвалж ба аргачлал

Номын үндсэн текстийг бүтнээр нь уншиж, баримтуудыг бүлгээр иш татав (EPUB тул хуудасны дугааргүй). Номын тайлбаруудыг (endnotes) ашиглаагүй. «Өнөөгийн нөхцөл» хэсгийн баримтуудыг 2026 оны 11-р сарын 9-ний байдлаар доорх вэб эх сурвалжаас авав. Ажил хаялтын тоонууд төсөлд оролцогчдын өөрсдийнх тул бие даасан эх сурвалжаар баталгаажаагүй гэдгийг анхаарна уу.

• Eden Medina, Cybernetic Revolutionaries: Technology and Politics in Allende's Chile, MIT Press, 2011.
• Stafford Beer, Brain of the Firm, 2-р хэвлэл, 1981; Dan Davies, The Unaccountability Machine, 2024.
• Medina, «Rethinking algorithmic regulation», Kybernetes, 2015
• The Santiago Boys (подкаст)
• Cybersyn has much to teach us today — Progressive International
• The political sins of cybernetics — Social Epistemology
• Designing a revolution — MIT News
• How to Design a Revolution — WDC 2026
• OGAS — Wikipedia; Benjamin Peters — ASEEES
• Cockshott & Cottrell, Information and Economics
• Failing to plan — Verso
• Kónya, QJAE 2020 — Mises Institute
• ChatGPT and economic planning — Econlib
• Shalizi, «In Soviet Union, Optimization Problem Solves You» — Crooked Timber
• Acemoglu, «Would AI-enabled communism work?» — Addis Fortune
• X-Road — e-Estonia; City Brain — Wikipedia
• How widespread is algorithmic management in workplaces — OECD; EU Platform Work Directive — BHRRC
• E-Mongolia — Wikipedia; OGP MN0056; News.MN; ХУР — datacenter.gov.mn; AKIpress